B12 Vitamini Eksikliğinin Nedenleri

9 Tem
4 dakikada okunur

B12 vitamini (bilimsel adıyla kobalamin), vücudumuzun üretemediği, sadece hayvansal gıdalarda (et, süt, yumurta, balık) bulunan ve oldukça karmaşık bir emilim sürecine sahip olan bir vitamindir [1]. Eksikliğine yol açan nedenleri anlamak için önce bu vitaminin vücudumuzdaki yolculuğuna kısaca bakmakta fayda var:

B12'nin yolculuğu: Ağzımıza aldığımız B12, midede asit ve enzimler sayesinde besinlerden ayrılır. Midede üretilen intrinsik faktör (IF) adlı özel bir proteine bağlanır ve bu "kargo" ince bağırsağın son kısmına (ileum) gider. Oradaki özel alıcılar sayesinde kana geçer. Gördüğünüz gibi, bu zincirdeki tek bir halkanın bile bozulması eksikliğe yol açabilir.

İşte B12 eksikliğinin başlıca nedenleri:

1. Yetersiz Beslenme (Diyetle Alım Eksikliği)

Veganlar ve katı vejetaryenler: Hiç hayvansal ürün tüketmeyen kişiler, ister istemez B12'yi yeterince alamazlar. Vücuttaki B12 depoları büyük olduğu için (karaciğerde yaklaşık 2-5 mg), eksiklik belirtileri 10-20 yıl gibi uzun bir süre sonra ortaya çıkabilir [1]. Çünkü karaciğer safra yoluyla bağırsağa B12 salgılar ve bu B12'nin büyük kısmı bağırsaktan geri emilir — buna enterohepatik dolaşım denir ve bu döngü vücuttaki B12'yi korur [1].
Anne sütüyle beslenen bebekler: Vegan annelerin bebeklerinde B12 eksikliği gelişebilir, çünkü anne sütündeki B12 miktarı annenin beslenmesine bağlıdır [1].
Gelişmekte olan ülkelerde: Ekonomik nedenlerle hayvansal gıda tüketimi kısıtlı olan çocuklarda ve genç erişkinlerde de beslenmeye bağlı B12 eksikliği görülmektedir [1].

2. Emilim Bozukluğu (Malabsorpsiyon) — En Sık Neden

B12 eksikliğinin en yaygın nedeni, yeterince alsak bile vücudun onu emememesidir. Bunun birkaç farklı biçimi var:

a) Pernisiyöz Anemi (Otoimmün Gastrit)

Bu, B12 eksikliğinin klasik ve en bilinen nedenidir [1]. Bir otoimmün hastalıktır: Vücudun bağışıklık sistemi, mide duvarındaki pariyetal hücrelere (mide asidi ve intrinsik faktör üreten hücreler) saldırır. Zamanla bu hücreler yok olur, intrinsik faktör üretimi durur ve B12 emilemez hale gelir [5].

Pernisiyöz anemi genellikle orta-ileri yaşta ortaya çıkar ve diğer otoimmün hastalıklarla (tiroid hastalıkları, tip 1 diyabet, vitiligo gibi) birlikte görülebilir [1]. Toplumda 60 yaş üstü kişilerin yaklaşık %2'sinde fark edilmemiş pernisiyöz anemi bulunur [5].

b) Mide Ameliyatları

Midenin bir kısmının veya tamamının alınması (gastrektomi), ya da obezite tedavisi için yapılan mide baypas (gastrik bypass) ameliyatları, intrinsik faktör üretimini azaltır [1]. Bu tip ameliyatlardan sonra B12 eksikliği genellikle 5-6 yıl içinde gelişir, çünkü vücuttaki depoların tükenmesi zaman alır [6].

c) Mide Asidini Azaltan İlaçlar

Proton pompa inhibitörleri (PPİ) ve H2 reseptör blokerleri — mide yanması, reflü ve ülser tedavisinde kullanılan bu ilaçlar mide asidini baskılayarak B12'nin besinlerden ayrışmasını zorlaştırır [1]. Özellikle uzun süreli kullanımda risk artar.
Metformin — tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan bu ilaç, B12'nin bağırsaktan emilimini etkiler. Bunun nedeni, B12'nin bağırsak duvarındaki alıcılara bağlanması için kalsiyum gerekirken, metforminin kalsiyuma bağlı bu mekanizmayı bozmasıdır [8]. Metformin kullanan diyabet hastalarının %10-30'unda B12 düzeylerinde düşüş görülür [7].
İkisi bir arada: Metformin ve proton pompa inhibitörünü birlikte kullanan hastalarda B12 eksikliği riski, hiçbirini kullanmayanlara göre belirgin şekilde daha yüksektir [7].

d) İnce Bağırsak Hastalıkları

B12'nin emildiği yer ince bağırsağın son kısmı (terminal ileum) olduğu için:

Crohn hastalığı gibi iltihabi bağırsak hastalıkları,
İleumun ameliyatla alınması,
Radyoterapiye bağlı ileum hasarı,
Çölyak hastalığı (gluten hassasiyeti),
Tropikal sprue (bazı tropik bölgelerde görülen kronik ishal ve emilim bozukluğu)

gibi durumlar B12 emilimini bozar [1,6].

e) İnce Bağırsakta Aşırı Bakteri Çoğalması (Kör Loop Sendromu)

Bağırsağın bazı bölgelerinde bakteri kolonileri aşırı çoğaldığında, bu bakteriler B12'yi kendileri kullanır ve vücuda ulaşmasını engeller. Bu durum mide ameliyatlarından sonra veya bağırsak yapısını bozan başka durumlarda ortaya çıkabilir [1].

f) Pankreas Yetersizliği

Pankreasın sindirim enzimlerini yeterince üretemediği durumlarda (kronik pankreatit gibi), B12'nin besinlerdeki taşıyıcı proteinden ayrılıp intrinsik faktöre bağlanması zorlaşır. Pankreas yetersizliği olan hastaların %50-70'inde B12 emilim bozukluğu saptanır, ancak bu nadiren klinik olarak anlamlı eksikliğe yol açar [1].

3. Genç Yaşta Pernisiyöz Anemi Benzeri Kalıtsal Hastalıklar

Bazı nadir genetik hastalıklar da B12 eksikliğine yol açar:

Imerslund-Gräsbeck sendromu: İnce bağırsaktaki B12 alıcısının doğuştan kusurlu olduğu kalıtsal bir hastalıktır. Genellikle yaşamın ilk 6 yılında ortaya çıkar [6].
Konjenital intrinsik faktör eksikliği: Mide intrinsik faktör üretemez, ancak mide asidi normaldir — bu yönüyle pernisiyöz anemiden ayrılır [1].

4. Bağırsak Parazitleri

Balık tenyası (Diphyllobothrium latum), çiğ veya az pişmiş balık tüketimiyle bulaşan bir parazittir. Bu solucan, bağırsakta B12 için insanla rekabet eder ve ciddi eksikliğe yol açabilir. Özellikle Baltık ülkeleri, İskandinavya, Kanada ve Alaska'da görülür [1].

5. Yaşlılık

Yaşlandıkça B12 eksikliği riski artar. 65 yaş üstü kişilerde fonksiyonel B12 eksikliği (yani kanda B12 normal görünse bile dokularda eksiklik olması) %10-30 oranında görülür [2]. Bunun başlıca nedeni, yaşla birlikte mide duvarının incelmesi (atrofik gastrit) ve mide asidi üretiminin azalmasıdır [4]. Mide asidi azalınca B12 besinlerden yeterince ayrışamaz ve "besin B12'sinin emilim bozukluğu" denilen tablo oluşur [1].

6. Diğer Nedenler

Nitrik oksit (N₂O) gazı: "Gülme gazı" olarak bilinen bu anestezik madde, B12'yi kimyasal olarak etkisiz hale getirir. Ameliyathanelerde çalışan personel veya eğlence amaçlı N₂O kullanan kişilerde B12 eksikliği gelişebilir [1].
HIV/AIDS: AIDS hastalarının önemli bir kısmında B12 düzeyleri düşüktür. Bunun nedeni hem mide hem de bağırsak kaynaklı emilim bozukluğudur [1].
Zollinger-Ellison sendromu: Pankreasta gastrin salgılayan bir tümör, mideyi aşırı miktarda asit üretmeye zorlar. Onikiparmak bağırsağı asidik hale gelince B12 intrinsik faktöre bağlanamaz ve emilemez [1].

Özet: Kimler Risk Altında?

Aşağıdaki gruplar B12 eksikliği açısından özellikle düzenli kontrol edilmelidir [2]:

Risk Grubu	Neden
Veganlar/vejetaryenler	Diyetle yetersiz alım
65 yaş üstü kişiler	Atrofik gastrit, emilim bozukluğu
Mide ameliyatı geçirenler	İntrinsik faktör eksikliği
Metformin kullanan diyabet hastaları	İlaca bağlı emilim bozukluğu
Uzun süre mide asidi baskılayıcı kullananlar	Besin B12'sini ayıramama
Crohn hastalığı olanlar	İleum hasarı
Otoimmün hastalığı olanlar (tiroidit, tip 1 diyabet)	Pernisiyöz anemi birlikteliği

Önemli Not: B12 eksikliğinin en sinsi yanı, kansızlık olmadan da sinir sistemi hasarına yol açabilmesidir. Yani kan sayımınız normal olsa bile B12 eksikliğiniz olabilir [3]. Bu nedenle, yukarıdaki risk gruplarındaysanız veya açıklanamayan yorgunluk, hafıza sorunları, ellerde/ayaklarda uyuşma gibi belirtiler yaşıyorsanız doktorunuza danışmanız ve B12 seviyenizi kontrol ettirmeniz önemlidir.