Çölyak Hastalığı Olmayanlar İçin Glutensiz Beslenme: Bilimsel Bir Gereklilik mi, Popüler Bir Yanılgı mı?

Son yıllarda popülerliği artan glutensiz diyetler, birçok kişi tarafından kilo verme, sindirimi rahatlatma ve genel sağlığı iyileştirme vaadiyle benimsenmektedir. Ancak, çölyak hastalığı, buğday alerjisi veya çölyak dışı gluten/buğday hassasiyeti (ÇDGH/ÇDBH) tanısı olmayan bireylerin glutensiz beslenmesinin bilimsel kanıtlara dayanan bir faydası bulunmamaktadır. Aksine, tıp otoriteleri ve yapılan kapsamlı araştırmalar, bu tür kısıtlayıcı bir diyetin gereksiz olduğunu ve potansiyel beslenme eksiklikleri ile sağlık riskleri taşıyabileceğini göstermektedir.

Gluten, buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan bir protein kompleksidir ve ekmek gibi hamur işlerine elastik yapısını kazandırır. Çölyak hastaları için gluten, bağışıklık sisteminin ince bağırsağa saldırmasına neden olan toksik bir maddedir ve bu kişiler için ömür boyu glutensiz diyet tek tedavi yöntemidir. Fakat bu durum, nüfusun yaklaşık %1'ini etkileyen spesifik bir otoimmün bozukluktur (1).

Çölyak Dışı Gluten Hassasiyeti (ÇDGH) Gerçek mi?

Bazı insanlar, çölyak hastası veya buğday alerjisi olmamalarına rağmen gluten tükettiklerinde karın ağrısı, şişkinlik, gaz, yorgunluk ve baş ağrısı gibi belirtiler yaşadıklarını bildirmektedir. Bu durum "çölyak dışı gluten hassasiyeti" olarak adlandırılmıştır. Ancak bu alandaki bilimsel kanıtlar oldukça tartışmalıdır.

• Gastroenterology dergisinde yayımlanan ve çığır açan çift kör, plasebo kontrollü bir çalışma, ÇDGH olduğunu düşünen bireylerde belirtilere neden olanın gluten değil, buğdayda da bulunan FODMAP'ler (Fermente Edilebilir Oligo-, Di-, Mono-sakkaritler ve Polioller) adı verilen kısa zincirli karbonhidratlar olabileceğini göstermiştir. Katılımcılar, glutensiz ve düşük FODMAP'li bir diyete alındıktan sonra, kendilerine gizlice verilen glutene değil, FODMAP'lere karşı semptom göstermişlerdir (2, 3). Bu bulgu, "gluten hassasiyeti" olarak algılanan durumun aslında bir tür irritabl bağırsak sendromu (İBS) ve FODMAP intoleransı olabileceğini düşündürmektedir.

• The New England Journal of Medicine'da yayımlanan bir derleme, ÇDGH için güvenilir bir biyobelirteç olmadığını ve tanının büyük ölçüde hastanın kendi bildirimine dayandığını vurgulamaktadır. Bu durum, plasebo veya "nocebo" (bir şeyin zararlı olacağına inanmanın getirdiği olumsuz etki) etkisinin rolünü artırmaktadır (4).

Sağlıklı Bireyler İçin Glutensiz Diyetin Riskleri!

Tanı konulmuş bir gluten ilişkili bozukluğu olmayan kişilerin glutensiz bir diyet uygulaması, çeşitli sağlık risklerini beraberinde getirebilir:

1. Besin Değeri Eksiklikleri: Tam buğday gibi glutenli tahıllar, önemli birer lif, B vitaminleri (folat, tiamin, niasin), demir, magnezyum ve çinko kaynağıdır. Glutensiz diyet uygulayan kişilerin bu besinleri yeterli miktarda almadığı sıkça gözlemlenmektedir (5, 6). Özellikle diyet lifi eksikliği, kabızlık ve bağırsak mikrobiyotasında olumsuz değişikliklere yol açabilir.

2. Artan Kalori, Şeker ve Yağ Alımı: Piyasada bulunan birçok glutensiz paketli ürün, glutenin eksikliğini telafi etmek ve lezzeti artırmak için daha fazla rafine şeker, yağ ve kalori içerebilmektedir. Bu durum, uzun vadede kilo alımına ve metabolik sorunlara neden olabilir (7).

3. Daha Yüksek Ağır Metal Riski: Bazı çalışmalar, glutensiz diyet uygulayan bireylerin kan ve idrarında arsenik, cıva ve kadmiyum gibi toksik metallerin seviyelerinin daha yüksek olabildiğini göstermiştir. Bunun nedeninin, glutensiz ürünlerde sıkça kullanılan pirinç ununun bu metalleri topraktan biriktirme eğilimi olduğu düşünülmektedir (8).

4. Kardiyovasküler Hastalık Riski: Harvard Üniversitesi tarafından yürütülen ve 100.000'den fazla katılımcıyı kapsayan büyük bir gözlemsel çalışma, çölyak hastalığı olmayan bireylerde düşük gluten alımının daha yüksek koroner arter hastalığı riski ile ilişkili olabileceğini bulmuştur. Araştırmacılar bunun, tam tahıl tüketiminin azalmasına bağlı olabileceğini belirtmişlerdir (9).

Sonuç

Bilimsel literatür, çölyak hastalığı, doğrulanmış buğday alerjisi veya titiz bir tıbbi değerlendirme ile teşhis edilmiş ÇDGH vakaları dışında, glutensiz bir diyetin faydası olmadığını açıkça ortaya koymaktadır. Sağlıklı bireyler için glutensiz beslenme, temel besin ögelerinden mahrum kalmaya, işlenmiş gıda tüketiminin artmasına ve potansiyel sağlık risklerine yol açabilen kısıtlayıcı bir yaklaşımdır. Gluten içeren tam tahıllar, dengeli ve sağlıklı bir diyetin önemli bir parçasıdır. Sindirim sorunları yaşayan bireylerin, kendi kendine gluteni kesmek yerine, semptomların altında yatan gerçek nedeni (IBS, FODMAP intoleransı vb.) belirlemek için bir gastroenteroloji uzmanına danışması en doğru yaklaşımdır (10).

Kaynaklar

1. Fasano, A., & Catassi, C. (2012). Celiac disease. *The New England Journal of Medicine*, 367(25), 2419-2426.

2. Biesiekierski, J. R., et al. (2013). No effects of gluten in patients with self-reported non-celiac gluten sensitivity after dietary reduction of fermentable, poorly absorbed, short-chain carbohydrates. *Gastroenterology*, 145(2), 320-328.

3. Skodje, G. I., et al. (2018). Fructan, rather than gluten, induces symptoms in patients with self-reported non-celiac gluten sensitivity. *Gastroenterology*, 154(3), 529-539.

4. Lebwohl, B., Ludvigsson, J. F., & Green, P. H. (2015). Celiac disease and nonceliac gluten sensitivity. *The New England Journal of Medicine*, 373(16), 1567-1568.

5. Vici, G., et al. (2016). Gluten free diet and nutrient deficiencies: A review. *Clinical Nutrition*, 35(6), 1236-1241.

6. Theethira, T. G., & Dennis, M. (2015). Celiac disease and the gluten-free diet: Consequences and recommendations for improvement. *Digestive Diseases*, 33(2), 175-182.

7. Miranda, J., et al. (2014). Nutritional differences between a gluten-free diet and a diet containing equivalent products with gluten. *Plant Foods for Human Nutrition*, 69(2), 182-187.

8. Raehsler, S. L., et al. (2018). A comparison of the nutritional value of gluten-free and gluten-containing products. *Journal of the Academy of Nutrition and Dietetics*, 118(9), 1641-1650.

9. Lebwohl, B., et al. (2017). Long term gluten consumption in adults without celiac disease and risk of coronary heart disease: prospective cohort study. *The BMJ*, 357, j1892.

10. Catassi, C., et al. (2015). Diagnosis of non-celiac gluten sensitivity (NCGS): the Salerno experts' criteria. *Nutrients*, 7(6), 4966-4977.